Herinneringen aan de eerste 25 jaar van de Enka in Ede.

Door Ir. C. J. Snijders

De tijden veranderen ……. Dit zien wij  het beste wanneer wij op de vijf en twintigste verjaardag van onze fabriek te Ede eens terugblikken naar haar kinderjaren en zien, hoe zij toen haar eerste wankele schreden zette op het glibberige pad der kunstzijdefabricage. Zij was voorspoedig ter wereld gekomen, een baby van meer dan normale grootte, en in de eerste jaren scheen het wel , dat zij zich ook voorspoedig zou ontwikkelen, dank zij de goede zorgen, aan haar opvoeding besteed , en de tucht , waaronder zij opgroeide. Dr. Hartogs was een strenge vader, die de leerstelling huldigde: "Wie zijn kinderen liefheeft, spare hun de roede niet". Niets mocht er gebeuren zonder zijn goedkeuring, zelfs voor 1/2 gr. temperatuurverhoging van de kruimelkamer was, ook al zat hij in Italië of Amerika, zijn schriftelijke toestemming nodig en niemand zou het in zijn hoofd halen, die niet te vragen. Op de meest onverwachte dagen kwamen er controleurs uit Arnhem, om na te gaan, of er aan de "roode streep" 's morgens om 8 uur wel de hand gehouden werd , en in geheel Ede kwam er geen spindop voor, waarvan niet te Arnhem nauwkeurig de plaats bekend was.

Maar naarmate de spruit ouder werd, kwamen de kinderziekten en de kinderondeugden. In de tweede helft van 1925 ging het spinnen slecht en dit nam zulke onrustbarende afmetingen aan, dat soms bijna de helft der productie moest worden afgesneden en tot afval' gemaakt. Iedereen was dag en nacht in de weer en zocht vruchteloos naar de oorzaak, totdat plotseling werd ge- vonden, dat toevoeging van lood aan het spinbad het euvel onmiddellijk en afdoende verhielp. Maar de strenge vader was niet gewend, zich door bakerpraatjes te laten overtuigen en verbood toevoeging van lood aan het spinbad. Toen kwamen de ondeugden. Men had opgemerkt, dat s Maandags, als de loden verwarmingsbuizen in de spintanks schoongemaakt waren, het beter spon dan verder in de week, en men nam zich voor, daaraan de nodige aandacht te besteden. De verwarmingsbuizen werden 's Zaterdags met neer dan gewone zorg schoongemaakt; daarbij kwam wel ,wat lood in 't spinbad, maar dat kon men niet verhelpen. Het succes was zo overweldigend, dat de schoonmaakwoede hoe langer hoe groter werd. Eerst spoot men ze met de waterslang af, later werden zij afgeborsteld en tenslotte gebruikte men zelfs staalborstels hiervoor;

niet alleen op Zaterdag werd schoongemaakt, soms zelfs midden in de week. Als men over de spinnerij niet tevreden was, trok men met staalborstels op de verwarmingsslangen los, en zo kwam de spinnerij geleidelijk in orde. Maar toen dit zo een poosje geduurd had, moest het hoge woord eruit komen en moest de jeugdige ondeugd zijn wandaden opbiechten. Gezien het goede

resultaat, ,waren de klappen iets minder hard dan zij anders geweest zouden zijn , en eindelijk werd dan toestemming gegeven tot officiële toevoeging van lood aan het spinbad ; gelukkig maar, want de verwarmingsbuizen begonnen .van het staalborstelen al bedenkelijk dun te worden. Het laboratorium te Ede -afdeling G - bestond aanvankelijk uit twee delen; het viscoselaboratorium Ge met de e van Heim, en het spinnerij- en bleeklaboratorium Gu met de u van Hubbeling, welke beide delen streng gescheiden waren door een schot met een deur, waarvan alleen de bedrijfsleider en de Directie de sleutel hadden, opdat er geen uitwisseling van gedachten zou bestaan, vooral niet tussen de nachtdienstassistenten in beide laboratoria,. die elk alleen stonden. Maar ziet , het geviel dat er in dat schot een ruit brak , en. het is merkwaardig, wat er door zulk een gat een luchtzuiging kan optreden.

In de schafttijden werden de beide assistenten letterlijk naar dat gat toe gezogen; ze konden nu eenmaal niet anders dan hun boterham aan weerszijden van dat gat opeten en konden dit ook niet zwijgende doen. Zo bleef het lange tijd, totdat op een k,wade dag Vader Hartogs het gat ontdekte en er onmiddellijk een nieuwe ruit in liet zetten.

Van letters gesproken, elke afdeling had natuurlijk haar letter, en de oorsprong van die letters was niet altijd gemakkelijk aan te wijzen, zoals de bovenvermelde letters der laboratoria. Maar iedereen kende ze en iedereen wist, wie de bijbehorende chef was. Zo kwam het eens voor, dat er met Arnhem getelefoneerd moest. worden. De telefoon was erg onduidelijk, en toen

het woord "tijd" te Ede werd uitgesproken, werd dit te Arnhem niet verstaan. Men vroeg, het te spellen, waarop prompt het antwoord uit Ede kwam: "De T van den Bosch, de Y van Perlstein en de D van Wansink". Arnhem was volkomen tevreden. Een dergelijke bloemrijkheid missen wij tegenwoordig. Te Ede werkten veel meisjes, en daar er ook veel jongetjes werkten, meende Dr. Hartogs als goede vader, de ontmoeting van deze beiden na de werktijd niet te mogen bevorderen. Daarom werd de werktijd der meisjes een kwartier eerder beëindigd dan die der jongetjes, maar zonder resultaat. De meisjes wachtten op de jongetjes. Een poging in de omgekeerde richting, door de werktijd der jongetjes een kwartier" eerder te beëindigen dan die der meisjes, had evenmin succes. Toen werd de maatregel uitgebreid, en daarbij bleek, dat in het algemeen meisjes trouwer zijn dan jongetjes. Want toen men de meisjes een half uur eerder liet weggaan dan de jongetjes, bleven zij nog wachten, maar toen men de jongetjes een half uur eerder vrijliet dan de meisjes, gaven zij er de brui aan; en het beoogde doel was bereikt.

Het zou onbillijk zijn, om bij de herdenking van het jeugdige Ede alleen zijn. ondeugden te vermelden, want er zijn ook voorbeelden bekend .van trouwe plichtsbetrachting, van vasthoudendheid aan de wet en de regels tot in het uiterste.  

Het was in die dagen heel moeilijk, om voldoende meisjes te krijgen, en daarom kocht de ENKA het Parkhotel, waarin meisjes uit Limburg onder de hoede van zusters werden ondergebracht. Aan dit Parkhotel was een volledige vergunning verbonden, en aangezien de meisjes daarvan geen gebruik mochten maken, bestond 't gevaar, dat deze vergunning zou verlopen, waardoor het Parkhotel aanzienlijk in waarde zou dalen. Dit moest tot elke prijs worden voorkomen, en daarom werd er eens per jaar in liet Parkhotel een plechtigheid gearrangeerd, waartoe drie mannen bij elkander kwamen. De heer van den Brink kwam met een kruik jenever en schonk een borrel aan den Heer Fijlstra, die daarvoor een dubbeltje op de tafel legde, en de Veldwachter der Gemeente Ede maakte van deze plechtigheid procesverbaal op, waardoor de vergunning weer voor een jaar was gered.

Het Parkhotel had een mooie tuin en Dr. Hartogs wilde "daarin dennetjes laten planten. Hij bestelde die, maar verlangde, dat de dennetjes, die dood gingen, gratis door andere zouden worden vervangen, en gezien de schrale grond te Ede wilde de leverancier die garantie alleen op zich nemen onder de voorwaarde, dat. er elke dag zou worden gesproeid. Dit werd aanvaard, en zo kon men van tijd tot tijd bij een stortregen een Enka-man met ware doodsverachting voor de elementen de tuinslang zien hanteren, opdat aan de voorwaarde prompt zou worden voldaan.

De Parallelweg te Ede was eigendom van de ENKA en men wilde dit eigendomsrecht niet laten verlopen. Daarom werd eens per jaar de Parallelweg afgesloten, en daar de overgrote meerderheid van het personeel langs die weg naar de fabriek moest komen, moest op die dag iedereen omlopen en kwam natuurlijk onder de rode streep. Maar men moet voor zijn principes wat over hebben. Er was een tijd, dat het te Ede niet al te veilig was. Er werd veel ingebroken en daarbij bedienden de inbrekers zich zelfs van wapens., Het laat zich begrijpen,. dat. de nachtwakers in de fabriek, die niet gewapend waren, zich onbehaaglijk gingen voelen, en zij verzochten, hun een revolver te verstrekken. Maar Dr. Hartogs, die; vaak bij nacht en ontij de fabriek binnenviel, vond het idee van nachtwakers met revolvers niet aanlokkelijk en besloot, dat de nachtwakers van een hoorntje zouden worden voorzien, zoals de rangeerders bij de spoorwegen gebruiken, teneinde bij naderend gevaar om hulp te kunnen toeteren. Als gevolg hiervan kan men in de archieven te Arnhem nog een brief vinden van den magazijnmeester te Ede aan de Inkoopafdeling te Arnhem, van de volgende inhoud: "De Directeur heeft besloten, dat de nachtwakers in het vervolg met muziek zullen schieten, en daarom verzoek ik U beleefd, voor mij drie rangeerdershoorntjes te willen bestellen". Het is maar goed, dat wij tegenwoordig in een veiliger tijd leven. Zo groeide Ede door haar kinderziekten heen en nu zij eenmaal volwassen geworden is, wat krachtiger, wat minder ondeugend en wat verstandiger, kunnen wij al deze gebeurtenissen, die vroeger een heftige beroering verwekten, met een glimlach beschouwen en constateren, dat de tijden toch wel veranderd zijn, en wij met hen.