De voltallige delegatie bij de bank.

Ook een jubileum voor Ede, want beide bedrijven hoorden bij de AKU. De AKU heeft voor de gemeente Ede veel betekend. Als blijk van waardering schonk de burgerij de monumentale bank met beeldhouwwerk, voorstellende een spinner bij de spinmachine. Dat is deze maand dus 75 jaar geleden. Toen werd in Nederland de eerste kunstmatig samengestelde draad gesponnen.

Ontwerp van de bank

Naast wol, katoen en linnen werd dit de vierde grondstof voor de textielindustrie. Wij zeggen nu viscosegaren. De toenmalige bedrijfsleider, ing. H. Nolet, heeft ter gelegenheid van dat feestelijk gebeuren een artikel geschreven in een jubileumblad. Dat hebben we gelezen en we vonden het leuk om dit verhaal bijna onverkort weer te geven. Aldus:

"Reeds enkele jaren na de inbedrijfstelling van de fabriek te Arnhem werden de plannen tot oprichting van een nieuwe, zeer grote fabriek te Ede tot uitvoering gebracht. Was het te verwonderen, dat in den lande meer dan gewone aandacht aan deze gebeurtenis werd geschonken en men met verbazing opzag naar de ongekend snelle ontwikkeling van deze nog zo jonge industrie?
Het betrof hier thans de bouw van een nieuwe kunstzijdefabriek met garages en woningen, op een stuk grond, dat reeds door de ligging aan de hoofdlijn Arnhem-Utrecht opviel. Bovendien kende de Nederlandse textielindustrie vrijwel geen geval als dit, waarbij een fabriek van zo grote afmetingen in eenmaal werd opgebouwd. Immers hadden de meeste der bestaande textielfabrieken zich van een klein begin, langzamerhand tot grotere afmetingen ontwikkeld. Hier was dat echter geheel anders! Was het dus een wonder, dat men veelal het hoofd schudde en vreesde voor een misrekening? Men meende dat een zo snelle ontwikkeling alleen door de onevenwichtige oorlogs- en naoorlogse toestanden kon worden verklaard! De ervaring heeft deze zwartzieners ongelijk gegeven en het is met een gevoel van nationale trots, om op de dag van het jubileum te kunnen vaststellen, dat de fabriek te Ede, die thans een der grootste kunstzijdefabrieken van Europa is, zich op prachtige wijze heeft weten te handhaven en met hare, in 't bijzonder fijnere garensoorten, een wereldreputatie heeft weten te verwerven.


Het aanbieden van de bank en fontein.


Ontwerp fontein

Wanneer wij uit de geschiedenis van de fabriek enige belangrijke feiten naar voren willen brengen, dan moet in de eerste plaats worden vermeld, dat op 1 oktober 1919, onder leiding van Jhr. Van den Bosch, werd begonnen met het egaliseren van het te bebouwen terrein. Het gehele stuk grond was 37 ha groot, waarvan 54.000 m² met gebouwen werd bezet. Na enige uitbreidingen, voornamelijk in 1925 en 1928, is het oppervlak van de gebouwen thans tot ruim 85.000 m² gestegen.
In januari 1922 werd het eerste deel in bedrijf gesteld. De produktie werd nu snel opgevoerd, zodat vanaf mei t/m december reeds ruim 193.000 kg kunstzijde werd afgeleverd. In het volgende jaar werd 877.000 kg verzonden. In totaal is thans tot aan het einde van 1937 aan kunstzijdeprodukten door Ede afgeleverd ca. 42,5 miljoen kg. Dit cijfer wil zeggen, dat een draad van dit gewicht een lengte heeft van ongeveer 10.000 maal de afstand van de aarde naar de maan. De grote belangen, die de oprichting van de fabriek voor Ede en omgeving hebben gehad, worden duidelijk, wanneer men bedenkt dat in de jaren 1922 tot 1937 aan lonen en salarissen een bedrag van ca. NLG 40 miljoen is uitgekeerd.
Deze vooruitgang, die noodzakelijk was om aan de buitenlandse concurrentie het hoofd te kunnen bieden en te voorkomen, dat onze Nederlandse fabrieken door de invloed van de wereldcrisis moesten worden gesloten, is alleen mogelijk geweest door de grote technische verbeteringen in de fabriek, de veel verbeterde werkmethoden en niet het minst door de volledige medewerking van het gehele personeel.
Ook is hier het bewijs geleverd, wat met goede organisatie en samenwerking kan worden bereikt.
Het is interessant om nog even in herinnering te brengen, dat tot voor enkele jaren een groot deel van het meisjespersoneel met extra treinen, de Enka treinen, en autobussen uit de omgeving moesten worden aangevoerd. Zo kwamen nog in oktober 1928 met deze treinen bijna 2000 meisjes uit Nijmegen, Arnhem en Utrecht en bovendien nog 810 meisjes met 39 bussen uit andere plaatsen. De ENKA exploiteerde destijds de grootste autobusonderneming in Nederland!
Omtrent de fabriek zelve nog een paar cijfers, die niet algemeen bekend zijn:
Wist u bijv. dat in Ede 60 soorten kunstzijde worden gemaakt en dat deze in verschillende opmaak als: strengen, cylindrische spoelen met rechte of met scheve eindvlakken, conische spoelen, schietspoelen enz. worden afgeleverd?...
...Bedriegen de vooruitzichten niet, dan zal Ede zonder twijfel nog een prachtige toekomst tegemoet gaan, waaraan, ik ben er zeker van, het gehele personeel in alle opzichten krachtig zal medewerken.

H. Nolet"