De bezetting 1940-1945.

Vanaf de eerste oorlogsdag, 10 mei 1940, tot de laatste, voor Ede mei 1945, was het een aaneenschakeling van allerlei trieste gebeurtenissen. We willen beginnen met de produktieproblemen. Met ongelooflijke improvisatie is het ons bedrijf gelukt tot de 17e september 1944 te blijven spinnen. Toen moesten we, na de landing van de parachutisten, het bedrijf van de bezetter stoppen. 

 

De "cruciale" spindoppen werden begraven zodat ze niet door de bezetter konden worden meegenomen.

De cellulose die in de oorlogsjaren veelal werd gebruikt, was vervaardigd uit beukenhout. Toch kwamen er zo nu en dan partijen cellulose binnen uit Zweden, Noorwegen en ook Finland. Dat was wel cellulose uit naaldhout. Totaal moest men 57 keer wisselen van de grondstof cellulose. Meestal werden 2 of 3 geheel verschillende cellulosesoorten gemengd. Veelal kwam het voor dat een nieuw soort cellulose direct na aankomst in gebruik werd genomen voordat een proefviscose kon worden aangemaakt. Ook de stagnaties in de leveringen van zwavelzuur, zwavelkoolstof en loog hebben meerdere malen tot grote zorgen geleid. Ook aan de steenkool voor de energiecentrale was steeds een tekort. Op 1 november 1941 is het voorgekomen dat er nog slechts voor enkele uren steenkool aanwezig was. Op dat kritische moment is steenkool per vrachtauto vanuit ons Enka-bedrijf in Arnhem aangevoerd. De moeilijkheden met het verkrijgen van technische materialen waren legio. De rijksvoorschriften, die door de vele rijksbureaus waren uitgevaardigd, waren talrijk en het was dikwijls ondoenlijk om dringend nodige materialen te verkrijgen. Het aanschaffen van gereedschap was totaal uitgesloten en meerdere bankwerkers moeten het bijvoorbeeld met één stel steeksleutels doen. Er was overal gebrek aan. Moeilijker werd het toen de bezetter het bedrijf verplichtte medewerkers aan te wijzen om te gaan werken in Duitsland. Hierover in een volgend artikel meer. Ondanks veel negatieve gebeurtenissen zijn er ook positieve ontwikkelingen geweest, met name de technische verbeteringen van de productieapparatuur.

In het chemisch bedrijf werden na zeer veel proefnemingen een groot model mengtrommel en roerketel in gebruik genomen met als gevolg een geheel nieuwe mengkamer en roerkelder in de z.g. mengtoren met een transportbaan voor de witte kruimels met dwarsbanen naar de stortvloer.

In de spinnerij kwamen de nieuwe 15 Tenax-spinmachines gereed. Deze machines bleken een succes. In de persbleek werden drie alumiumketels in bedrijf genomen voor terugwinning van zwavelkoolstof en zo zijn er ondanks tegenslagen, verbeteringen uitgevoerd.

Monteren Tenax spinmachine

Eindresultaat Tenax spinmachine.

Er was regelmatig luchtalarm. Op het dak van het poortgebouw was een glazen huisje, waar permanent een uitkijkpost was geplaatst om naderende vliegtuigformaties te kunnen waarnemen. Zij stonden in verbinding met de gemeentelijke luchtbescherming. Meestal werd eerst vooralarm gegeven. Werd het luchtgevaar groter dan werd groot alarm gegeven. Dan zette de machinist in de centrale de verlichting op 40 volt. De fabrieksruimten werden daardoor verduisterd. De ramen waren al zwart gemaakt.

Mededeling (b899) luchtalarm

 

Met sirenes en lampsignalen werd het personeel gewaarschuwd en op een holletje ging men naar de schuilkelders. Het werk bleef liggen en de productiemachines bleven draaien. Wat dat betekende voor o.a. de spinnerij zullen de spinners wel begrijpen. Machines, die net gelost moesten worden, werden zondermeer stilgezet met de spindoppen in het zuur. Veel rommel en productieverlies natuurlijk.

Helaas waren er veel mensen, die zich veiliger waanden door in de open lucht te schuilen. Daardoor is één persoon door bomscherven omgekomen.

Door de bezetters werden in totaal 291 mannen aangewezen om te werken in Duitsland. Maar niet iedereen ging. Velen doken onder. Maar ook veel niet aangewezen mensen wachtten niet af en doken onder. Dat had tot gevolg dat er vooral van het personeel in de textielafdelingen de helft verdween. Daardoor was men niet in staat om de productie in de textielafdelingen goed te verwerken. Dat was een zekere bedreiging voor de bedrijfsleiding, want dat werd uitgelegd als sabotage.

Ook de gezondheidstoestand van het personeel was zorgwekkend. Door onvoldoende voeding en medicamenten steeg het ziektecijfer van 1,4% in 1939 tot 19,2% in 1944. De bedrijfsleiding deed veel om het leed te verzachten en de mensen door de slechte tijd heen te loodsen. Vanaf de eerste maand in 1942 werden vitamine tabletten uitgereikt. Aan hen die het nodig hadden, werden versterkende middelen gegeven en zieken kregen soms verse groenten. In 1943 en 1944 werd eerst aan het vrouwelijk personeel enige malen textielondergoed en kousen verstrekt.

Voedselbon

 Later in 1944 werden aan alle medewerkers en huisgenoten op zeer uitgebreide schaal, buiten de distributie om, onderkleding, dekens, kousen etc. verstrekt. Deze uitreikingen droegen enigszins bij tot leniging van het gebrek aan kledingstukken, doch kon bij benadering niet voldoen aan de enorme tekorten aan de eerste behoeften. Het repareren van schoeisel gebeurde in overleg met een gevestigde schoenmaker, die onder gunstige voorwaarden met oude drijfriemen de schoenen van het personeel repareerde. Zelfs de klompen werden gerepareerd. "Dat het eens zover moest komen" was een kreet, die men toen veel hoorde.